Informatie aanvragen

Groepsdynamica: Een groep is ook een "zelf"

24-06-2012

Een groep is ook een ‘zelf’

We kunnen wel denken dat we steeds ons eigenste unieke ‘zelf’ zijn maar dat is niet zo, betoogt prof.dr. Naomi Ellemers. Dat we deel uitmaken van groepen heeft invloed op ons zelf. Gewild of ongewild. Wat is een groep eigenlijk? Wat doen groepen met ons en wij met groepen?

Emotionele verbondenheid
Naomi Ellemers ziet een groep als een entiteit met een eigen ‘zelf’, dat afstraalt op de afzonderlijke groepsleden. Soms gebeurt dit omdat de leden van een groep dezelfde kenmerken hebben, of elkaar nodig hebben om gemeenschappelijke doelen te bereiken. Maar vaak is het vooral een gevoel van emotionele verbondenheid, dat niet goed te verklaren is vanuit het eigenbelang van een individu. Als er iets vervelends gebeurt met de groep, ervaren de groepsleden negatieve emoties, ook als ze er zelf niets mee te maken hebben.

Meer dan een verzameling personen
Vaak wordt een groep gezien als een verzameling personen met hun eigen motieven, doelen en vaardigheden, die samen optrekken omdat ze daardoor hun individuele doelen beter kunnen verwezenlijken. Maar waarin je ook jezelf en je vermogen tot nadenken kunt verliezen. Zo verklaart men het gedrag van hooligans, de misdragingen van soldaten ten aanzien van Irakese gevangenen en zelfs het veel te veel risico nemen door bankiers. Ellemers heeft daar toch een wat andere kijk op.

Review
Ellemers’ artikel in Science geeft een overzicht van recent onderzoek over dit onderwerp, inclusief het werk van haar eigen onderzoeksgroep. Ze maakt duidelijk dat een mens zich laat beïnvloeden door dat groepen waarvan hij deel uitmaakt. En hierdoor zelf direct geraakt wordt, ook al gebeurt dat vaak onbewust. Wie kent niet de schaamte die tijdens een vakantie opkomt als andere Nederlanders zich misdragen. Dan voelen we onszelf ineens erg Nederlands. In andere gevallen hebben we juist bewust als doel deel uit te maken van een groep, bijvoorbeeld omdat we er zelf voor gekozen hebben. Van het zangkoor tot de politiek.

Hersenactiviteit
Onbewuste en bewuste vormen van groepsverbondenheid kunnen samengaan maar dat hoeft zeker niet. Wel blijkt dat onbewuste identificatie met een groep in de hersenactiviteit te zien is: mensen reageren positief op personen uit een groep waarmee ze zich verbonden voelen, ook al kennen ze die anderen niet. Deze hersenactiviteit voorspelt ook hun gedrag, zoals de bereidheid om geld te geven aan slachtoffers van een natuurramp. Voelen we ons niet verbonden met anderen of kijken we neer op een groep, dan is deze hersenactiviteit er niet. We blijven bijvoorbeeld onaangedaan als we geconfronteerd worden met beelden van daklozen. Dit gegeven kan misschien effectiever worden ingezet bij hulpacties en door goede doelen organisaties, die nu vooral een appel doen op de goedgeefsheid van personen.

Ongewenst imago
Lastig is dat je de manier waarop door anderen naar de groep wordt gekeken niet kan sturen: een groep kan te maken krijgen met vooroordelen en een ongewenst imago. Lid zijn van zo’n groep of ertoe worden gerekend, is dan niet altijd een pretje: als je bij voorbaat door anderen in een hokje wordt geplaatst krijg je niet de kans om je persoonlijke kwaliteiten te laten zien. Bijvoorbeeld als je op je werk als professional wilt worden gezien, terwijl anderen vooral op je etniciteit reageren.

Acceptatie en waardering
Iedereen kan tot meerdere groepen behoren, maar het is niet vanzelfsprekend dat je wordt geaccepteerd door de groep die voor jou het belangrijkste is. Daar kunnen mensen ernstig onder lijden. In de hersenen geven de emoties die dit met zich meebrengt dezelfde activiteit die optreedt bij het voelen van fysieke pijn. Ook andersom kan het een probleem zijn als je je wilt distantiëren van een bepaalde groep, zoals het dorp waar je vandaan komt, je godsdienst of je sociale achtergrond, en dat lukt niet. De gevoelens van bedreiging die hierdoor ontstaan zorgen voor een verhoogde bloeddruk.

Afwijkend gedrag
We gaan ervan uit dat iedereen zijn eigen talenten kan benutten. Maar het advies om ‘gewoon mee te doen’ is niet altijd even gemakkelijk op te volgen. Het gaat voorbij aan het feit dat we weinig waardering tonen voor mensen die zich anders gedragen dan de rest van hun groep. Zo werd Hilary Clinton door sommige seksegenoten gekenschetst als ice queen omdat ze haar emoties in bedwang had toen het gerommel van haar man met Monica Lewinsky naar buiten kwam.

Ellemers maakt inzichtelijk dat we beter kunnen inspelen op dit soort verschijnselen als we rekening houden met het feit dat de mens uiteindelijk een groepsdier is.
(Bron: Universiteit Leiden)